Araştırma Makalesi | Açık Erişim
Edebiyat Dil ve Eğitim Araştırmaları Dergisi 2025, Clt. 1(1) 1-27
Türk mitolojisi: Yapısal-semiyotik analiz ve araştırma sorunları
ss. 1 - 27
Yayın Tarihi: Aralık 31, 2025 | Görüntüleme Sayısı: 5/8 | İndirilme Sayısı: 5/12
Özet
Bu makale, Türk mitolojisinin yapısal analizi, kozmolojisi ve mevcut araştırma sorunları üzerine bir inceleme sunmaktadır. Çalışma, Türk mitolojisini yalnızca bir hikâye koleksiyonu olarak değil, Türk düşünce sisteminin, inanç yapısının ve evreni anlama çabasının derin bir ifadesi olarak ele almaktadır. Makalede, mitlerin altında yatan derin yapıları ve kalıpları ortaya çıkarmak amacıyla yapısalcı bir analiz yöntemi benimsenmiştir. Bu yöntemle, Türk mitolojisinin ikili karşıtlıklar gibi temel unsurları incelenmiştir. Ayrıca, komşu ve akraba kültürlerin (Moğol, Altay, Fin-Ugor ve İslami dönem) mitolojileriyle karşılaştırmalı bir analiz yapılarak Türk mitolojisinin hem özgün hem de ortak yönleri belirlenmeye çalışılmıştır. Türk mitolojisindeki kozmolojik anlayışın temel bileşenleri arasında demiurg Ülgen (veya Kayra Kan), yeraltı tanrısı Erlik, Alp tipi kahramanlar, semboller ve kutsal sayı sistemi yer almaktadır. Şaman dünya görüşünde yer alan Gök (Üst Dünya), Yer (Orta Dünya) ve Yeraltı (Alt Dünya) tasvirleri, hem kozmik düzeni hem de şamanların ruhani yolculuklarını temsil eden dikey eksen bağlamında ele alınmıştır. Çalışmada, Türk mitolojik evren anlayışının dinamik bir denge üzerine kurulu olduğu vurgulanmaktadır. Kozmosun kaos tehdidi altında sürekli bir mücadele içinde olduğu ve bu dengeyi koruma görevinin kahramanlara, tanrılara (yüksel dereceli ruhlar) ve şamanlara düştüğü belirtilmiştir. Bu süreklilik arz eden mücadele, mitolojik anlatıların ana eksenini oluşturmaktadır. Makale, Türk mitolojisi çalışmalarının önündeki ciddi engellere de dikkat çekmektedir. Bunlar arasında yazılı kaynak eksikliği, geç dönem derleme sorunları (Orhun-Yenisey Yazıtları dışındaki bilgilerin Çin kaynakları, İslami dönem sonrası ve 19.-20. yüzyıl etnografik derlemelerine dayanması, bu durumun orijinal formun bozulmuş veya değiştirilmiş olma ihtimalini artırması) ve disiplinler arası çalışma eksikliği (filoloji, tarih, etnoloji, dinler tarihi ve arkeoloji gibi alanların entegre edilmemesi) bulunmaktadır. Türk mitolojisinin köklü ve katmanlı yapısını anlamanın, Türk kültür kodlarını ve dünya görüşünü kavramak için hayati önem taşıdığı vurgulanmıştır. Makale, bu alandaki metodolojik zorlukların üstesinden gelinebilmesi için bazı öneriler sunarak gelecekteki çalışmalara ışık tutmayı amaçlamaktadır.
Anahtar kelimeler: Türk mitolojisi, yapısal analiz, mitik dünya görüşü, etkileşim, şamanik düzeltmeler.
APA 7th edition
Bayat, F. (2025). Türk mitolojisi: Yapısal-semiyotik analiz ve araştırma sorunları. Edebiyat Dil ve Eğitim Araştırmaları Dergisi, 1(1), 1-27.
Harvard
Bayat, F. (2025). Türk mitolojisi: Yapısal-semiyotik analiz ve araştırma sorunları. Edebiyat Dil ve Eğitim Araştırmaları Dergisi, 1(1), pp. 1-27.
Chicago 16th edition
Bayat, Fuzuli (2025). "Türk mitolojisi: Yapısal-semiyotik analiz ve araştırma sorunları". Edebiyat Dil ve Eğitim Araştırmaları Dergisi 1 (1):1-27.
Barthes, R. (1957). Mythologies. Éditions du Seuil.
Baṣgöz, İ. (1967). Dream motif in Turkish folk stories and shamanistic initiation. Asian Folklore Studies, 26(1), 1–18.
Bayat, F. (1993). Oğuz Epik Enenesi ve `Oğuz Kağan` Dastanı. Bakı: Sabah.
Bayat, F. (2006a). Oğuz destan dünyası: Oğuznamelerin tarihi, mitolojik kökenleri ve teşekkülü. Ötüken Neşriyat.
Bayat, F. (2006b). Ana hatlarıyla Türk şamanlığı. Ötüken Neşriyat.
Bayat, F. (2007a). Türk mitolojik sistemi: Ontolojik ve epistemolojik bağlamda Türk mitolojisi (Cilt 1). Ötüken Neşriyat.
Bayat, F. (2007b). Türk mitolojik sistemi: Kutsal Dişi – Mitolojik Ana, Umay Paradigmasında İlkel Mitolojik Kategoriler – İyeler ve Demonoloji (Cilt 2). Ötüken Neşriyat.
Boratav, P. N. (1984). 100 soruda Türk folkloru. Gerçek Yayınevi.
Campbell, J. (2008). The hero with a thousand faces (3rd ed.). Princeton University Press.
Çeliktaş, A. (2024, 29 Ocak). About the Turkish mythology. Medium. https://medium.com/becoming-for-better/about-the-turkish-mythology-b49a1a1be48d
Dawson, C. (2002). The Mongol and Turkic mythological traditions: A comparative study. Journal of Inner Asian Studies, 14(2), 33-57. https://doi.org/10.1163/ej.9789004153311.i-214.5
Eco, U. (1976). A theory of semiotics. Indiana University Press.
Eliade, M. (1996). Shamanism: Archaic techniques of ecstasy. Princeton University Press.
Eliade, M. (2003). Dinsel inançlar ve düşünceler tarihi (A. Berktay, Çev.; Cilt 3). Kabalcı Yayınevi. (Orijinal çalışma basım tarihi 1978)
Harva, U. (1938). Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker. Suomalainen Tiedeakatemia.
İlikaev, A. S., & Şaripov, R. G. (2023). Paralleli v solyarnıh mifah tyurkov, mongolskih narodov i vostoçnıh finno-ugrov [Parallels in the solar myths of Turks, Mongolian peoples and Eastern Finno-Ugric peoples]. İstoriçeskiy Jurnal. Nauçnıe İssledovaniya, 6, 112–134.
İnan, A. (1976). Eski Türk dini tarihi. Milli Eğitim Basımevi.
Işık, S. (2019). Hayat ağacı ve kutsal ağaçlar: Türk ve Çin mitolojisi üzerine bir karşılaştırma [Tree of life and sacred trees: A comparison on Turkish and Chinese mythology]. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 5(11), 546-566.
Jung, C. G. (1969). The archetypes and the collective unconscious (R. F. C. Hull, Trans.; 2nd ed.). Princeton University Press.
Katanov, N. F. (1903). Opıt issledovaniya Uryanhayskogo yazıka s ukazaniem glavneyşih rodstvennıh otnoşeniy yego k drugim yazıkam tyurkskogo kornya (T. 1). İmperatorskogo Kazanskogo Universiteta.
Köprülü, M. F. (1980). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Küçük, A. (2025). The ancient Turkic concept of the three realms - underworld, middle earth, and the sky. Otağı Türk. https://www.otagiturk.com/en/post/the-ancient-turkic-concept-of-the-three-realms-underworld-middle-earth-and-the-sky
Lévi-Strauss, C. (1963). Structural anthropology (C. Jacobson & B. G. Schoepf, Trans.). Basic Books.
Ögel, B. (1998). Türk mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) (Cilt 1). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Potapov, L. P. (1991). Alatayskiy şamanizm. Nauka.
Propp, V. Ya. (1969). Morfologiya skazki (2. bs.). Nauka.
Radloff, W. (2018). Aus Sibirien: Lose Blätter aus dem Tagebuche eines reisenden Linguisten (2. Bd.). Hansebooks. (Orijinal basım tarihi 1893)
Roux, J.-P. (2002). Türklerin ve Moğolların eski dini (A. Kazancıgil, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
Turan, S. (2019). Alp karakteri ve mitolojik kökenleri. Folklor Araştırmaları Dergisi, 28(1), 45-62.
[Yazar Belirsiz]. (2019). Water cult in Hittites and Eflatunpınar Hittite water monument. Arkeonews. https://arkeonews.net/water-cultu-in-hittites-and-eflatunpinar-hittite-water-monument/
